Tabriz — handgeknoopte Perzische tapijten

Het Tabriz-tapijt is het veelzijdigste van de Perzische tapijten. Geen andere herkomst omvat zo’n brede reeks: van het robuuste wollen tapijt voor dagelijks gebruik tot het verzamelstuk met meer dan een miljoen knopen per vierkante meter. De naam komt voor als Tabriz, Tabris, Tebriz of, in Duits gebruik, Täbriz — het gaat steeds om dezelfde stad in de provincie Oost-Azerbeidzjan, sinds de zestiende eeuw een van de belangrijkste knoopcentra van het land.

Anders dan nomadische en dorpsweefsels zijn dit stadstapijten: gewerkt naar een getekend karton, streng gecomponeerd, vervaardigd in ateliers met arbeidsdeling tussen ontwerper, ververij en knoper. Dat verklaart de precisie van de tekening — en waarom de Tabriz-kwaliteit over decennia constant is gebleven.

De dessins: Mahi, Nachshe en figuratief werk

De motiefwereld laat zich in zes groepen ordenen. Wie weet welke hij zoekt, vindt aanzienlijk sneller het passende stuk.

Mahi (Herati) — het vismotief

Het bekendste dessin uit Tabriz. Een fijn ruitentralie waarin in elk vak een rozet wordt geflankeerd door twee gebogen bladeren. De bladeren doen aan vissen denken, vandaar de Perzische naam Mahi; de westerse vakliteratuur noemt hetzelfde motief Herati, naar de stad Herat. Meestal met centraal medaillon en bijpassende hoekstukken, in marineblauw, roest, ivoor of beige. Doordat het motief kleinschalig doorloopt werkt het rustig en verdraagt het meubelopstellingen — de praktischste keuze voor woon- en eetkamer.

Nachshe (Naghsche) — breed floraal

Grootschalige bloemranken rond een centraal medaillon, vaak met palmetten en arabesken. De tekening is vrijer en contrastrijker dan bij Mahi. Nachshe-tapijten zijn de representatieve variant — ze dragen een ruimte, maar vragen plaats en rustige wanden.

Beeldtapijten en figuratief werk

Tabriz is het centrum van het figuratieve knopen: jachttaferelen, tuinpaviljoens, portretten, episoden uit de Shahnameh. Een eigen groep vormen de uitvoeringen naar schilderijen van de miniatuurschilder Mahmoud Farshchian — belangrijk om te weten is dat Farshchian schilder is en geen knoper; de tapijten ontstaan naar zijn voorbeelden. Zulke stukken worden meestal als wandtapijt gehangen en niet gelegd.

Levensboom en gebedsnis

Een opgaande boom, vaak onder een boognis (mihrab), dikwijls met vogels in de takken. In kleine formaten van 90 × 60 tot 150 × 100 cm een klassiek wandstuk.

Tuin- en vaasmotieven

De Chahar Bagh, de in vier kwartieren verdeelde paradijstuin, en vaascomposities met opgaand bloemwerk. Zeldzaam, meestal in oudere stukken.

Open velden en patina

Vintage stukken uit de jaren zestig tot tachtig waarvan de kleuren in de loop der jaren zijn teruggelopen — beige, greige, oudroze, saliegroen. In de handel loopt dit segment onder patina of muted. Deze tapijten zijn tegenwoordig minder gevraagd om hun fijnheid dan om hun kleurrust; ze passen in ingetogen ingerichte ruimtes waarin een klassiek medaillontapijt te luid zou zijn.

Fijnheid: wat het Raj-getal betekent

De fijnheid van een Tabriz wordt niet in knopen per vierkante meter aangegeven, maar in Raj — het aantal knopen over een afstand van ongeveer 7 cm. Hoe hoger het getal, hoe dichter de knoping, hoe korter de pool en hoe fijner de tekening kan worden uitgewerkt.

Praktisch gelezen: voor gangen, eetkamers en druk belopen ruimtes is 40 Raj de verstandigste keuze — fijn genoeg in de tekening, stevig genoeg in de pool. 50 Raj is het gebruikelijke bereik voor woonruimtes en de beste verhouding tussen fijnheid en prijs. Vanaf 60 Raj wordt de pool zo kort dat het tapijt gevoeliger reageert op meubeldruk en looplijnen; deze kwaliteiten horen in rustigere ruimtes of aan de wand.

Een hoger Raj-getal betekent niet automatisch het betere tapijt. Een zuiver getekende 40 Raj met goede wol en een geslaagde kleurstelling wint het van een besluiteloos gecomponeerde 60 Raj. Fijnheid is een voorwaarde voor kwaliteit, geen vervanging ervan.

De knoop

Tabriz-tapijten worden geknoopt met de symmetrische knoop — in de handel meestal „Turkse knoop” genoemd. Er wordt niet met de vingers gewerkt maar met een klein haakje, de tschakuh. Dat is een regionale eigenaardigheid van noordwest-Perzië: ook Bidjar en Senneh werken symmetrisch. De knoop is dus geen kenmerk van Tabriz alleen, maar van de regio.

Materiaal: kurkwol, zijde en grondweefsel

Pool. Standaard is hooglandwol. Bij betere kwaliteiten wordt kurkwol gebruikt — de fijne, korte onderwol die vooral aan hals en schouder van jonge schapen groeit. Ze is zachter, glanzender en laat zich fijner spinnen, waardoor ze vanaf ongeveer 50 Raj de regel is. Vanaf 50 Raj worden bovendien vaak afzonderlijke contouren en bloemen in natuurzijde uitgevoerd: het zijdeaandeel ligt dan meestal tussen vijf en twintig procent en dient het lichtspel, niet het vlak.

Grondweefsel. Ketting en inslag zijn in de regel van katoen. Bij zeer fijne stukken vanaf ongeveer 60 Raj is de ketting van zijde, omdat die dunner en trekvaster is en daarmee de hogere knoopdichtheden pas mogelijk maakt.

Zuiver zijden tapijten zijn in Tabriz de uitzondering. Wie een volledig uit zijde geknoopt tapijt zoekt, vindt dat eerder in Ghom — daar ligt het centrum van de zijdeknoping.

Formaten en prijsoriëntatie

Als stadstapijt wordt de Tabriz in vaste ateliermaten geknoopt. De gangbare formaten (lengte × breedte):

• Kleine formaten: 90 × 60, 120 × 80, 150 × 100 cm — wandstukken, beeldtapijten, accentvlakken
• Woonformaten: 200 × 150, 240 × 170, 300 × 200 cm — het zwaartepunt van de productie
• Grote formaten: 300 × 250, 350 × 250, 400 × 300 cm — woon- en eetkamers
• Lopers: 80–120 cm breed, 200–600 cm lang
• Galerij (Kelleghi): ongeveer 150–200 × 350–500 cm — smal langformaat
• Paleisformaten: op bestelling tot 800 × 600 cm

Antieke en vintage stukken wijken van deze maten af — op houten knoopgetouwen ontstonden tapijten zelden exact rechthoekig. Afwijkingen van twee tot vijf centimeter over de lengte zijn bij oud werk normaal en geen gebrek.

Wat kost een Tabriz-tapijt?

De marge is groter dan bij enige andere herkomst. In het formaat 300 × 200 cm begint een eenvoudige Tabriz met 25 Raj bij ongeveer € 1.000. Een exclusief stuk met 80 Raj ligt in hetzelfde formaat eerder rond € 20.000 en hoger. Daartussen beslissen zijdeaandeel, staat van behoud en de toeschrijving aan een genoemd atelier.

Ateliers en het antieke segment

Tabriz behoort tot de weinige herkomsten waarbij werk aan afzonderlijke ateliers kan worden toegeschreven. Voor de waardering is dat de belangrijkste enkele factor.

Haji Jalili

Het bekendste atelier, actief tussen ongeveer 1880 en 1910 in Marand bij Tabriz. Kenmerkend zijn een ingetogen palet van kameel, ivoor, notenbruin en bleek roest, wijd geopende velden, fijne Herati-hoekstukken en een voor die tijd buitengewoon precieze tekening. De stukken zijn vrijwel nooit gesigneerd; de toeschrijving berust op motiefrepertoire, wolkwaliteit en structuur. Op de internationale markt behoren ze tot de meest gezochte antieke Perzische tapijten.

Andere genoemde manufacturen

Benam en Alabaf staan voor zeer fijne nieuwe productie vanaf 60 Raj met hoog zijdeaandeel. Tabatabai is vooral bekend om florale composities in gedempte kleurstelling, Mashayekhi om Mahi-werk van middelhoge tot hoge fijnheid.

Waaraan u een antiek stuk herkent

• Natuurlijke kleurstoffen: meekrapwortel voor rood, indigo voor blauw, wouw en granaatappelschil voor geeltinten. Ze verouderen de diepte in, in plaats van te vergrijzen.
• Abrash: zichtbare kleurbanen dwars over het vlak, ontstaan door wisselende verfpartijen. Bij oude stukken een echtheidskenmerk, geen fout.
• Achterzijde: gelijkmatige, duidelijk afgetekende knooprijen; de tekening is aan de achterkant even duidelijk leesbaar als aan de voorkant.
• Randen en franjes: franjes zijn de voortzetting van de ketting, niet aangenaaid. Aangezette franjes wijzen op latere reparatie of op machinaal werk.

Wat u van ons mag verwachten

• —Geselecteerde stukken: het zwaartepunt van onze selectie ligt op antiek werk en fijne atelierkwaliteiten.
• —Eerlijke herkomst: wij werken samen met Label STEP — eerlijke lonen, geen kinderarbeid, gecontroleerde productieomstandigheden.
• —Gewassen en gecontroleerd: vintage en antieke stukken worden voor de verkoop met de hand gewassen en, waar nodig, gerestaureerd.
• —Echtheidscertificaat op verzoek: met formaat, materiaal, knoopdichtheid en herkomst.
• —Ervaring sinds 1967: de Djoharian Collection gaat terug op de tapijtbazaar van Teheran en wordt in de tweede generatie geleid.

Voor de historische inkadering steunen wij naast eigen ervaring op de Jozan Carpet Encyclopedia. Belangrijk historisch Tabriz-werk bevindt zich in de collecties van het Victoria and Albert Museum en het Louvre.

Veelgestelde vragen over Tabriz-tapijten

Onderhoud en waardebehoud

In het dagelijks gebruik volstaat stofzuigen zonder roterende klopborstel, in poolrichting. Bij fijne kwaliteiten vanaf 50 Raj is een zuigmond zonder borstelrol aan te raden. Een antisliponderlegger voorkomt plooivorming en vermindert de wrijving op het grondweefsel.

Wij bieden tapijtwas, reparatie en restauratie voor Würzburg, Aschaffenburg en Main-Spessart — evenals werk aan franjes en randen en de behandeling van mottenschade bij wollen tapijten.

Verwante collecties

Perzische tapijten in overzicht · Heriz · Bidjar · Isfahan · Vintage tapijten · Lopers · Paleistapijten